Rumeli Hisarı: Tarihi, Önemi ve Ziyaret Rehberi

İstanbul’da görmeye değer tarihi yapıların çoğu birbirine yakın oturur. Bir kısmı çok daha eskidir, Yerebatan Sarnıcı ve Ayasofya gibi. Bir kısmı ise görece daha yakın tarihe ait, ki bu yapıların da çoğu birkaç yüzyıllık geçmişe sahiptir. Osmanlıların diğer önemli tarihi mekânları arasında Topkapı Sarayı ve Süleymaniye Camii ilk akla gelenler. Boğaz kıyısındaki Rumeli Hisarı da bu listeye girer ve hikâyesi diğerlerinden bir hayli farklıdır.

Rumeli Hisarı yalnızca mimari değil, tarihsel açıdan da büyük bir önem taşır. İstanbul’un Osmanlılar tarafından fethinde belirleyici bir rol oynadı. Boğaz’ın en dar noktasına inşa edilen bu kale, kuşatma altındaki şehre erzak ve silah taşıyan gemilerin önünü kesmek için kullanıldı. Önce kalenin tarihine ve neden bu kadar önemli olduğuna bakalım, sonra da nasıl ziyaret edebileceğinize.

Rumeli Hisarı Tarihi

Bugün pek çok kişi Osmanlı İmparatorluğu’nu üç kıtaya yayılmış dev bir güç olarak tanır. Oysa başlangıçta Osmanlılar, fazla toprağı olmayan küçük bir “beylik“ten ibaretti. Zamanla Bizans topraklarını hızla bünyesine katarak yaklaşık 150 yılda Anadolu’nun büyük bölümüne ve Balkanlar’a hâkim oldu. Geriye tek hedef kaldı: Konstantinopolis.

1452 yılında Konstantinopolis’e taarruz hazırlığındaki Sultan II. Mehmed (Fatih), Boğaz’ın en dar yerinde Avrupa kıyısına bir kale inşa edilmesini emretti. Boğaz’ın Asya yakasında ise daha önce yapılmış Anadolu Hisarı vardı. İmparatorluğun Avrupa’daki topraklarına Osmanlılar “Rumeli” derdi; Avrupa kıyısına kurulan kalenin adı da buradan gelir. “Hisar” ise Türkçede kale demektir.

Konumun seçilmesi tesadüf değildi. İki kale arasına bir zincir gerilerek düşman gemilerinin Boğaz’dan geçişi kapatıldı ve şehre denizden ulaşım engellendi. Üstelik bu kesimdeki güçlü akıntı da Osmanlıların lehineydi: engelleri aşmayı başaran bir gemi bile akıntıyla kıyıya yaklaşır, top atışlarıyla kolayca vurulabilirdi.

İnşaat, sultanın en yakın üç adamına emanet edildi ve ana kuleler sonradan onların adıyla anıldı. Zaganos Paşa, Fatih’i yetiştirmiş ve fetih fikrini ona aşılamış kişiydi. Sadrazam Halil Paşa’nın sonu trajik oldu; fethin ardından, kuşatmayı kaldırıp Bizanslılarla barış yapmaya teşvik ettiği gerekçesiyle suçlanıp idam edildi. Saruca Paşa ise cesur bir savaşçı olarak tanınıyordu. Boğaz’a bitişik bölümün inşaatını Fatih bizzat denetledi.

Kale olabildiğince hızlı bitmeliydi; süreyi aşmanın cezası ölümdü. Çalışmalar planlanandan bile önce, yalnızca 4 ay 16 günde tamamlandı. Yapımında 300 usta, 700’den fazla işçi ve taşla ahşabı tekneyle taşıyan 200 kayıkçı çalıştı.

Konstantinopolis’in düşüşünden sonra kale askeri önemini yitirdi ve gümrük kontrol noktasına dönüştü. 1509 depreminin ardından onarıldı, bir dönem hapishane olarak da kullanıldı. 1746’daki yangında ahşap kısımlar büyük hasar gördü, 19. yüzyılda yapı tamamen terk edilip çökmeye yüz tuttu. 1953’te restorasyona başlandı, 1960’ta Hisar Kalesi Müzesi’ne dahil edildi. Bu müze Yedikule ve Anadolu Hisarı’nı da kapsar. Yaz aylarında konser ve tiyatro gösterilerine ev sahipliği yapan bir amfitiyatro da sonradan eklendi.

Rumeli Hisarı’nın Önemi

Böyle bir yapıyı gezerken akla ister istemez şu soru gelir: bu kale şehir tarihi açısından neden bu kadar önemli? Kısacası İstanbul’un fethinde belirleyici rol oynadığı için.

Tarih boyunca bu şehri yerleşim için cazip kılan en güçlü etkenlerden biri savunmaya elverişli coğrafyasıydı. Haliç gibi doğal sınırlar şehre büyük stratejik üstünlük sağlıyordu. Osmanlılar fethe karar verdiğinde bu zorluğun farkındaydı ve şehre birden fazla cepheden yüklenecek kapsamlı bir plan kurdu. Kuşatma sırasında şehre dışarıdan gelebilecek yardımı kesmek de bu planın parçasıydı, işte Rumeli Hisarı bunun için inşa edildi.

Rumeli Hisarı Bugün

Bugün Rumeli Hisarı, yaklaşık 30 bin metrekarelik bir alana yayılan açık hava müzesi. Üç ana kuleden oluşur:

• Saruca Paşa Kulesi ana kuledir. 9 katlıdır, deniz seviyesinden 33 metre yüksekliğe ulaşır. Çapı 23,3 metre, duvar kalınlığı 7 metredir.
• Zaganos Paşa Kulesi en yüksek kuledir. Deniz seviyesinden 57 metre yükselir, çapı 26,7 metre, duvar kalınlığı 5,7 metredir.
• Halil Paşa Kulesi daha küçüktür. Çapı 23,3 metre, yüksekliği 22 metre, duvar kalınlığı 6,5 metredir.

Bunların yanında kalede 13 küçük kule daha var ve tüm yapılar surlarla birbirine bağlı. Surlar oldukça geniştir; askerler bu koridorlarda rahatça hareket edebiliyordu. Not olarak, selfie çekmeye çalışan bir ziyaretçinin düşmesinin ardından kale duvarlarına ve kulelerin üst katlarına çıkmak yasaklandı.

Kalenin içine bir ana kapıdan giriliyordu; en güneydeki kulede ise askerlere silah ve erzak ulaştırılan gizli bir giriş bulunuyordu. İçeride bir zamanlar yeniçeri kışlası ve bir cami vardı, bunlardan geriye yalnızca kalıntılar kaldı. Eski cami bir depremde neredeyse tümüyle yıkıldı, yalnızca minare ayakta kaldı; yerine 2014’te yenisi yapıldı. Caminin harabeleri altında ise askerlere içme suyu sağlayan bir sarnıç keşfedildi.

Kale içinde bugün bir topçu müzesi var. Bu seçim tesadüf değil: Konstantinopolis’in fethinde barut ve topçuluk ilk kez bu denli yoğun kullanıldı ve sonucu belirledi. Müzede çeşitli top parçaları, gülleler ve Boğaz’ı kapatmak için iki kale arasına gerilen zincirin bir parçası sergileniyor. Bazı eserler surun dış cephesinde duruyor. Ziyaretçiler için içeride yollar döşenmiş, çeşme yapılmış, dinlenme bankları ve tuvaletler eklenmiş durumda.

Kalede Ne Görülür, Ne Yapılır?

Şehir merkezine ve başlıca turistik noktalara uzak olduğu için Rumeli Hisarı çoğu zaman gözden kaçar, oysa keşfetmeye değer bir yer. Burada yapabilecekleriniz:

• Antik kaleyi gezmek ve nasıl inşa edildiğini öğrenmek.
• Müzedeki top parçalarını incelemek.
• Yaz amfitiyatrosunda bir tiyatro ya da müzik gösterisi denk gelirse izlemek.
• Kalenin kurulu olduğu tepeden Boğaz ve İstanbul’un Asya yakasının manzarasını seyretmek.
• Ağaçların gölgesinde dinlenmek, kaldırım taşı döşeli yollarda yürümek.

Gezinizi yakındaki diğer mekânlarla da birleştirebilirsiniz. Hafta sonları Yusuf Ziya Paşa Köşkü’ndeki (halk arasında “Perili Köşk”) sanat müzesini, Aşiyan Müzesi’ni gezebilir ya da Emirgân Parkı’na uzanıp temiz hava alabilirsiniz. Karnınız acıkırsa çevrede kafe ve restoran sayısı az değil.

Rumeli Hisarı’na Nasıl Gidilir?

Rumeli Hisarı, Sarıyer ilçesinde, Boğaz kıyısında, Fatih Sultan Mehmet Köprüsü’nün yakınında yer alır. Popüler güzergâhların dışında kalsa da ulaşmak zor değil:

• Sultanahmet’ten: T1 tramvayıyla son durak Kabataş’a inin, oradan 25E, 22 ya da 22E otobüslerine binip kalenin hemen yanındaki Rumelihisarı durağında inin.
• Taksim’den: 40, 40T veya 42T otobüsleri doğrudan kaleye gider.
• Metroyla: Yeşil hatla Levent’e gelip M6 hattına geçin, Boğaziçi Üniversitesi durağında inip kısa bir yürüyüşle kaleye ulaşın.

Açılış saatlerine gelince: kale Pazartesi hariç her gün 09.00-19.00 arası ziyarete açıktır, Pazartesi kapalıdır. Güncel giriş ücreti ve günleri değişebildiğinden, gitmeden önce resmi müze sitesinden kontrol etmekte fayda var.