İnsanlığın İlk Tapınağı Göbeklitepe'yi Ziyaret Edin

Türkiye’nin güneydoğusundaki Göbeklitepe’yi ziyaret etmek, medeniyetlerin başlangıcına doğru bir zaman yolculuğu yapmak gibidir.

İnsan elinden çıkmış, bugüne kadar keşfedilmiş en eski anıtsal yapı burada duruyor. Bir düşünün: 12.000 yıl öncesine gidiyoruz. İnsanın hâlâ avcı-toplayıcı olduğu, tekerleği bile icat etmediği bir çağ. Buna rağmen bu insanlar, 5 metreyi aşan, üzerine çarpıcı bir gerçekçilikle hayvanların oyulduğu dev taşları burada dikmiş.

Göbeklitepe, Türkiye’nin mutlaka görülmesi gereken arkeolojik alanlarının başında gelir. Güneydoğu Anadolu gezinizde burayı atlamak olmaz.

Göbeklitepe arkeolojik alanı

“Göbeklitepe” isminin anlamı

Küçük bir kelime notu: Göbeklitepe Türkçe bir isimdir ve aşağı yukarı “göbekli tepe” diye çevrilebilir (göbek = karın bölgesi, “li” eki sıfat türetir, “tepe” = yüksekçe yer). Çünkü görünüşün aksine bu küçük yükselti yalnızca doğanın eseri değil. MÖ 10.000’li yıllardan itibaren inşa edilip sonra toprakla örtülen taş yapılar, zamanla bu höyüğü oluşturmuş.

Göbeklitepe nasıl keşfedildi?

Alan, 1960’lı yıllarda yüzey araştırmalarında fark edildi; ancak sistematik kazılar yalnızca 1995’te Alman arkeolog Klaus Schmidt öncülüğündeki ekiple başladı. Schmidt, 2014’teki ölümüne kadar araştırma yaşamının büyük bölümünü bu alana adadı.

Göbeklitepe’de yapılan keşifler, insanlığın yerleşik düzene geçişi ve tarımın kökeni hakkındaki teorileri kökten sarstı. Buradaki bulgular, “önce yerleşim sonra tapınak” sırasını tersine çevirme ihtimalini gündeme getirdi. Göbeklitepe, 2018 yılından beri UNESCO Dünya Mirası Listesi’nde yer alıyor.

Göbeklitepe’de neler görebilirsiniz?

Höyüğün altında, birçoğu henüz açığa çıkarılmamış çok sayıda dairesel anıtın gömülü olduğu tahmin ediliyor. İlk kazılan dört yapı hem en geniş hem de en eski olanlardır; kökenleri 12.000 yıl öncesine dayanıyor.

Her biri 10 ila 30 metre çapındaki bu dairesel taş anıtların içinde, çevre duvarına gömülü T biçimli sütunlar sıralanır. Dairenin merkezinde ise boyutları ve oymalarının inceliğiyle çok daha etkileyici iki büyük sütun yükselir.

Göbeklitepe döneminde insanların yaşamı

Göbeklitepe’nin işlevi neydi?

Alanda, daha geç tarihli kare biçimli yapıların yanı sıra dairesel ve oval yapı toplulukları karşınıza çıkar. Bu yapıların tam işlevi hâlâ tartışmalı; ancak en güçlü ihtimallerden biri, törenlerle ve ölülerle ilgili bir ritüel alanı olduğudur.

Çevrede kalıcı konut izine pek rastlanmaması, burayı inşa edenlerin gerçekten avcı-toplayıcılar olduğu fikrini destekliyor. Bu da 12.000 yılı aşkın süre önce bu kadar çok insanı tek bir noktada toplayıp teknik açıdan olağanüstü bir işe yöneltmenin ardında ne kadar güçlü bir inanç ve örgütlenme olduğunu gösteriyor.

Göbeklitepe, bugüne kadar keşfedilen en eski tapınak alanı kabul edilebilir, üstelik büyük bir farkla. Karşılaştırmak gerekirse İngiltere’deki Stonehenge’den ve Mısır piramitlerinden binlerce yıl daha eskidir. Bu fark, alanın neden tarihi yeniden yazdığını tek başına anlatıyor.

Göbeklitepe’nin sütunları neyi temsil ediyor?

T biçimli sütunlar 5 metreden yüksek olabiliyor. Alanın yakınındaki bir taş ocağında 7 metrelik yarım kalmış bir sütun bile bulundu. O taşı kayadan söküp tepeye taşımayı bir düşünün.

İnsanın o dönemde henüz tekerleği icat etmediğini, alet kutusunun çakmaktaşlarından ibaret olduğunu hesaba katınca bu gerçekten inanılmaz bir başarı.

Taşların T biçimi, başsız ve stilize bir insan figürünü temsil ediyor. Ama bunu basit bir çöp adam çizimiyle karıştırmayın. T’nin yatay kısmı kolları değil “yüzü” simgeler; alt kısımda peştamal, kemer tokası ve ince işçilikle oyulmuş eller görülür. Dirsekten kıvrılan uzun, ince kollar da geniş yüzeye boydan boya işlenmiştir.

Başların yokluğunun bilinçli olduğu düşünülüyor; bu figürlerin tanrılaştırılmış ya da öteki dünyayla bağlantılı insan formlarını simgelediği öne sürülüyor. O dönemde ölülerin gömüldüğü, bir süre sonra kafatasının çıkarılıp yaşayanlar tarafından saklandığı biliniyor.

Aynı döneme ait, yakın çevrede insan boyutunda başka heykeller de bulundu; bunların hepsinde baş mevcut ve yüzlerinde güçlü bir ifade var. “Urfa Adamı” olarak bilinen bu heykel, Şanlıurfa Arkeoloji Müzesi’nde sergileniyor.

Göbeklitepe’nin oyma hayvanları bize ne anlatıyor?

Göbeklitepe insanları yalnızca taş dikmekle kalmamış. Yüksek ve alçak kabartmalarla, inanılmaz bir hassasiyetle hayvan figürleri oymuşlar. Sütunlar; yaban domuzu, tilki, yılan, kuş, ceylan ve örümcek gibi figürlerle bezenmiş. Detaylar o kadar canlı ki taşın üzerinde adeta nefes alıyor gibiler.

Peki bu oyma hayvanlar bize ne söylüyor? En ilgi çekici tarafı, insanın doğayla kurduğu ilişkiyi yansıtmaları.

O dönemde avcı-toplayıcı insan, hayvanların tehdit oluşturduğu zorlu bir dünyada yaşıyordu. Kolektif zekâsı sayesinde avlanıp beslenebilse de besin zincirinin zirvesine henüz çıkmamıştı. Mağara sanatındaki hayvanlar çoğunlukla av ya da sürü sahnelerinde, insanla orantılı bir boyutta resmedilirdi. Göbeklitepe’de ise hayvanlar baş köşede; bu da o dönemin insanının onlara nasıl baktığına dair önemli bir ipucu.

Göbeklitepe’ye nasıl gidilir?

Göbeklitepe, Şanlıurfa şehir merkezine yaklaşık yarım saatlik araba yolu mesafesinde. Şehir merkezinden çıkan turlar ya da taksiyle kolayca ulaşabilirsiniz; alana giden düzenli toplu taşıma sınırlı olduğu için aracınız yoksa tur ya da transfer en pratik yol.

Arkeolojik alanın girişi ücretlidir ve fiyatlar her yıl güncellenir; MüzeKart sahipleri ise ücretsiz girebilir. Güncel ücreti gitmeden önce kontrol etmenizi öneririm.

Alanın girişindeki bina, siteyi tanıtan başarılı bir küçük sergiye ev sahipliği yapıyor. Buradaki kısa ışık ve ses gösterisi, 12.000 yıl önceki bir ritüelin atmosferini gözünüzde canlandırmanıza yardımcı oluyor. Yapıları korumak için üzeri çelik bir çatıyla kapatılmış; gezerken ahşap yürüyüş yollarını takip ediyorsunuz.

Göbeklitepe yakınında konaklama

Şanlıurfa güzel ve hareketli bir şehir; bir geceyi burada geçirmeye kesinlikle değer. Şehrin diğer önemli noktalarını rahatça gezebilmek için Hz. İbrahim Havuzu’nun (Balıklıgöl) bulunduğu parkın yakınında bir otel seçmenizi öneririm. Akşam serinliğinde Balıklıgöl çevresinde yürümek, gezinizin en keyifli anlarından biri olabilir.